सोशल मीडिया आणि विद्यार्थ्यांचा सर्वांगीण विकास की पतन:- प्रा. डॉ. राहुलकुमार हिंगोले

कर्जुले हर्या दि.९:-आजच्या डिजिटल युगात सोशल मीडिया हे केवळ एक माध्यम नाही,तर ते आपल्या दैनंदिन जीवनाचा अविभाज्य भाग बनलेले आहे. फेसबुक, इंस्टाग्राम, व्हॉट्सअ‍ॅप, लिंक्डइन, ट्विटर अशा अनेक व्यासपीठांनी आपल्या संवादाची, शिक्षणाची आणि मनोरंजनाची पद्धतच बदलून टाकली आहे. विशेषतः विद्यार्थ्यांच्या जीवनात या माध्यमांचा प्रभाव अत्यंत व्यापक आणि बहुआयामी आहे.पारंपारिक माध्यमांपासून डिजिटल क्रांतीपर्यंतचा प्रवास पूर्वीच्या काळात माहितीचा प्रवाह अत्यंत मर्यादित होता. पुस्तके, दैनिके, टीव्ही जाहिराती, पॅम्पलेट्स आणि दिवाळी अंकांवर विद्यार्थ्यांना अवलंबून राहावे लागत असे. या पारंपारिक माध्यमांची खर्चिकता, वेळखाऊ स्वरूप आणि मर्यादित पोहोच यामुळे माहितीचा प्रसार संथ गतीने होत होता. ‘मोनोलॉजिक ट्रान्समिशन मॉडेल’ अंतर्गत एकाकडून अनेकांपर्यंत माहिती पोहोचत होती, परंतु संवादाची शक्यता नसल्याने विद्यार्थ्यांना केवळ ग्रहण करण्याची भूमिका पार पाडावी लागत होती. आजच्या सोशल मीडियाच्या युगात हे चित्र पूर्णपणे बदलले आहे. आता विद्यार्थी केवळ माहितीचे ग्राहक नाहीत, तर ते निर्माते, वितरक आणि चर्चाकार देखील आहेत. एका क्लिकमध्ये जगभरातील माहिती त्यांच्या हातावर उपलब्ध होते.सोशल मीडियाची नकारात्मक छाया: चिंतेचे विषय
सोशल मीडियाचा अतिरेकी वापर विद्यार्थ्यांच्या जीवनात अनेक समस्या निर्माण करत आहे. तासनतास फोनच्या स्क्रीनवर डोळे खिळवून ठेवणारे हे माध्यम अनेक विद्यार्थ्यांना त्यांच्या शैक्षणिक उद्दिष्टांपासून दूर घेऊन जात आहे. मनोरंजनाच्या नावाखाली मुले अनेक तास व्यर्थ घालवतात. यामुळे त्यांची अभ्यासावरील एकाग्रता भंग होते आणि शैक्षणिक कामगिरीत घसरण दिसून येते. नकारात्मक विचारांचा प्रसार, अयोग्य आणि हानिकारक सामग्रीचा संसर्ग, सायबर धमकी आणि शोषणाची सतत भीती या समस्या विद्यार्थ्यांना मानसिकदृष्ट्या त्रस्त करत आहेत. झोपेच्या समस्या आजच्या पिढीत मोठ्या प्रमाणात वाढल्या आहेत.रात्री उशिरापर्यंत सोशल मीडिया वापरण्यामुळे विद्यार्थ्यांच्या निद्रानाशाची तक्रार होते, ज्याचा त्यांच्या शारीरिक आणि मानसिक आरोग्यावर गंभीर परिणाम होतो. चिंता, नैराश्य, एकाकीपणा आणि अशा अनेक मानसिक आजारांचे प्रमाण वाढत चालले आहे.सर्वात चिंताजनक म्हणजे, काही विद्यार्थ्यांनी या नकारात्मक प्रभावाला न सहन करता आत्महत्येसारखे टोकाचे पाऊल उचलले आहे. भारत सरकारने या गंभीर परिस्थितीची दखल घेतली आहे आणि सर्वोच्च न्यायालयाच्या अंतर्गत ‘नॅशनल टास्क फोर्स’ स्थापन केले आहे. हे दल IIT, NIT, IIM आणि विविध विद्यापीठांमधील विद्यार्थ्यांच्या आत्महत्येच्या कारणांचा अभ्यास करते, जातीय छळाच्या आरोपांची चौकशी करते आणि विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्याच्या संरक्षणासाठी मार्गदर्शक तत्त्वे तयार करते.सोशल मीडियाची उजळी बाजू: संधींचे विश्व परंतु प्रत्येक नाण्याच्या दोन बाजू असतात. सोशल मीडियाचा योग्य आणि सकारात्मक वापर विद्यार्थ्यांच्या जीवनात क्रांतिकारी बदल घडवून आणू शकतो.शैक्षणिक क्षेत्रातील अभूतपूर्व संधी आज विद्यार्थ्यांना अभ्यासक्रमाचे व्हिडिओ, नोट्स, प्रेझेंटेशन आणि इतर शैक्षणिक साहित्य सहज उपलब्ध होते. जर एखादा विद्यार्थी आजारपणामुळे किंवा अन्य कारणांमुळे महाविद्यालयात उपस्थित राहू शकला नाही, तर तो घरबसल्या आपला अभ्यास सुरू ठेवू शकतो. ऑनलाईन व्याख्याने, शंका निरसन सत्रे आणि डिजिटल लायब्ररी यांनी शिक्षणाला नवीन आयाम दिले आहेत. भारतातील विद्यार्थी आता जगातील कोणत्याही देशाचा अभ्यासक्रम घरबसल्या शिकू शकतो. हार्वर्ड, MIT, ऑक्सफर्ड सारख्या जगप्रसिद्ध संस्थांचे अभ्यासक्रम आता प्रत्येकाच्या आवाक्यात आहेत. त्याच प्रमाणे, जगातील इतर देशांतील विद्यार्थीही भारतीय तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन घेऊ शकतात. शिक्षणाचे हे जागतिक उदारीकरण आणि लोकशाहीकरण सोशल मीडियामुळेच शक्य झाले आहे. विद्यार्थी आपल्या संशोधनातील महत्त्वाचे निष्कर्ष, नावीन्यपूर्ण विचार आणि शैक्षणिक लेख सोशल मीडियाद्वारे प्रकाशित करू शकतात.जगभरातील तज्ज्ञांशी संवाद साधणे, त्यांच्याकडून मार्गदर्शन घेणे आणि सहयोगी संशोधन करणे आता अत्यंत सोपे झाले आहे.व्यक्तिगत आणि सामाजिक विकासाचे नवे मार्ग सोशल मीडिया विद्यार्थ्यांना त्यांच्या मित्रांशी, कुटुंबातील सदस्यांशी आणि त्यांच्या क्षेत्रातील मान्यवरांशी सतत संपर्कात राहण्यास मदत करते. हे विशेषतः त्या विद्यार्थ्यांसाठी उपयुक्त आहे जे शिक्षणासाठी घरापासून दूर राहतात. एकाकीपणा आणि तणाव कमी करण्यात हे माध्यम महत्त्वाची भूमिका बजावू शकते. विद्यार्थी त्यांच्या समस्या, भावना आणि अनुभव इतरांसोबत सामायिक करू शकतात, ज्यामुळे त्यांना भावनिक आधार मिळतो. अभ्यासाचे समुदाय, खेळ संघ, कला गट अशा विविध समूहांची निर्मिती सोशल मीडियाद्वारे होते. यामुळे समान विचारसरणीचे विद्यार्थी एकत्र येतात आणि त्यांच्यात एकात्मतेची भावना वाढते. निबंध स्पर्धा, वक्तृत्व स्पर्धा आणि इतर कार्यक्रमांद्वारे विद्यार्थ्यांना त्यांच्या कलागुणांचे प्रदर्शन करण्यासाठी आणि स्वतःच्या विचारांची अभिव्यक्ती करण्यासाठी एक मुक्त व्यासपीठ मिळते.करिअर आणि व्यवसायासाठी संधींचे द्वार नोकरी आणि व्यवसायाच्या संधी शोधण्यासाठी सोशल मीडिया एक अमूल्य साधन बनले आहे. लिंक्डइन सारखी व्यावसायिक नेटवर्किंग साइट्स विद्यार्थ्यांना त्यांच्या करिअरला चालना देण्यास मदत करतात. कॉर्पोरेट कंपन्या आणि त्यांच्या मानव संसाधन विभागाशी थेट संपर्क साधणे आता सोपे झाले आहे. विद्यार्थी नोकरीच्या संधी शोधू शकतात, आपले कौशल्य प्रदर्शित करू शकतात आणि व्यावसायिक नेटवर्क तयार करू शकतात. उद्योजक बनण्याची इच्छा असणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी सोशल मीडिया एक शक्तिशाली व्यासपीठ आहे. त्यांच्या वस्तू किंवा सेवांची जाहिरात करणे, ब्रँड तयार करणे आणि ग्राहकांपर्यंत पोहोचणे सोशल मीडियाद्वारे कमी खर्चात आणि प्रभावीपणे शक्य होते.संतुलन साधणे: समस्या आणि त्यांचे निराकरण सोशल मीडियाचे काही गंभीर तोटे आहेत ज्यांकडे लक्ष देणे अत्यंत आवश्यक आहे. लक्ष विचलित होणे ही सर्वात मोठी समस्या आहे. विद्यार्थी अभ्यास करताना सतत फोनचे नोटिफिकेशन तपासतात, ज्यामुळे त्यांची एकाग्रता भंग होते. सोशल मीडियाचे व्यसन हे आधुनिक काळातील एक गंभीर समस्या बनली आहे. अनेक विद्यार्थी त्यांचा बराचसा वेळ निरुपयोगी व्हिडिओ पाहण्यात घालवतात. जास्त स्क्रीन टाइममुळे डोळ्यांच्या समस्या, निद्रानाश, पाठदुखी आणि मानेच्या समस्या उद्भवतात. मानसिक आरोग्यावरही याचा गंभीर परिणाम होतो. सोशल मीडियाचा अतिवापर विद्यार्थ्यांना वास्तविक सामाजिक संवादापासून दूर नेतो. समोरासमोर बोलण्याची, सहानुभूती दाखवण्याची आणि संवेदनशील राहण्याची क्षमता कमी होत असल्याचे निदर्शनास येत आहे. आपली जबाबदारी: सकारात्मक दिशा देणे पालक, शिक्षक आणि मित्रपरिवाराची भूमिका या संदर्भात अत्यंत महत्त्वाची आहे. त्यांनी विद्यार्थ्यांना सोशल मीडियाच्या योग्य वापराबद्दल मार्गदर्शन केले पाहिजे. विद्यार्थ्यांना वेळेचे नियोजन करण्यास, शैक्षणिक उद्दिष्टे ठरवण्यास आणि आत्मशिस्त लावण्यास मदत करणे आवश्यक आहे. सोशल मीडिया हे एक साधन आहे, साध्य नाही. याचा वापर आपल्या ध्येयांच्या प्राप्तीसाठी, ज्ञानार्जनासाठी, कौशल्य विकासासाठी आणि सकारात्मक बदलासाठी केला पाहिजे. जर आपण याचा समंजसपणे आणि जबाबदारीने वापर केला, तर सोशल मीडिया विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासाचे एक प्रभावी माध्यम बनू शकते. आपण सर्वांनी मिळून या डिजिटल युगातील संधी आणि आव्हाने समजून घेतली पाहिजेत आणि विद्यार्थ्यांना योग्य मार्गदर्शन देऊन त्यांचा, आपला आणि देशाचा खरा विकास साधला पाहिजे. सोशल मीडिया विद्यार्थ्यांच्या विकासाचे साधन बनेल की पतनाचे कारण हे आपल्या हातात आहे.लेखक/संपर्क: प्रा. डॉ. राहुलकुमार शिवाजीराव हिंगोले (प्राचार्य, शिक्षणतज्ज्ञ) राजीव गांधी अभियांत्रिकी महाविद्यालय कर्जुले हर्या, ता. पारनेर, जि. अहिल्यानगर
8308553057