विद्यार्थी मानसिक आरोग्य संवर्धन आणि आत्महत्या प्रतिबंध: एक समग्र दृष्टीकोन:- लेखक डॉ. कृपाल पी. पवार

कर्जुले हर्या दि.२७:- आजच्या स्पर्धात्मक युगात विद्यार्थ्यांवर शैक्षणिक उत्कृष्टतेचा,करिअरच्या अपेक्षांचा आणि सामाजिक दबावाचा प्रचंड ताण येत आहे. या तणावाच्या परिस्थितीत अनेक विद्यार्थी मानसिक आरोग्याच्या समस्यांना तोंड देत आहेत. दुर्दैवाने, काही प्रकरणांमध्ये या समस्या इतक्या गंभीर होतात की विद्यार्थ्यांना आत्महत्येचा मार्ग स्वीकारावा लागतो. विद्यार्थी आत्महत्येच्या घटना वाढत असल्याने, विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्याची काळजी घेणे आणि आत्महत्या प्रतिबंधासाठी प्रभावी उपाययोजना करणे हे आपल्या शैक्षणिक संस्थांचे महत्त्वाचे कर्तव्य बनले आहे. राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय अभ्यासांनुसार विद्यार्थ्यांमध्ये नैराश्य, चिंता, तणाव आणि इतर मानसिक आरोग्य समस्यांचे प्रमाण सतत वाढत आहे. विशेषतः उच्च माध्यमिक आणि महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांमध्ये ही समस्या अधिक तीव्र आहे. भारतात विद्यार्थी आत्महत्येचे प्रमाण चिंताजनक पातळीवर पोहोचले आहे. राष्ट्रीय गुन्हे नोंदणी कार्यालयाच्या आकडेवारीनुसार, दरवर्षी हजारो विद्यार्थी आत्महत्या करतात, ज्यामध्ये परीक्षेतील अपयश, करिअरच्या चिंता आणि वैयक्तिक समस्या हे प्रमुख कारणे आहेत. विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्यावर अनेक घटक परिणाम करतात. शैक्षणिक दबाव हा सर्वात महत्त्वाचा घटक आहे. उच्च गुण मिळवण्याची अपेक्षा, स्पर्धात्मक परीक्षा, गृहपाठ आणि प्रकल्पांचा ताण यामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये तणाव निर्माण होतो. पालकांच्या अपेक्षा देखील विद्यार्थ्यांवर मोठा ताण आणतात. अनेक पालक आपल्या मुलांना डॉक्टर, इंजिनीअर किंवा इतर उच्च दर्जाच्या व्यवसायात यशस्वी होण्याची अपेक्षा ठेवतात, ज्यामुळे विद्यार्थ्यांना प्रचंड दबाव जाणवतो. सामाजिक माध्यमांचा अतिरेकी वापर देखील मानसिक आरोग्यावर नकारात्मक परिणाम करतो. सतत इतरांशी स्वतःची तुलना करणे, सायबर बुलिंग आणि ऑनलाइन छळ यामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये हीनभावना आणि एकाकीपणा वाढतो. तसेच आर्थिक अडचणी, कौटुंबिक समस्या, नातेसंबंधांमधील तणाव, आणि भविष्याबद्दलची अनिश्चितता या सर्व घटकांमुळे विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्यावर विपरीत परिणाम होतो. विद्यार्थ्यांमध्ये आत्महत्येच्या विचारांची काही चेतावणी चिन्हे ओळखणे महत्त्वाचे आहे. शिक्षक, पालक आणि मित्रांनी या चिन्हांकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे.वर्तनातील अचानक बदल, जसे की एकाकीपणा, सामाजिक क्रियाकलापांपासून दूर राहणे, निराशा व्यक्त करणे, मृत्यू किंवा आत्महत्येबद्दल बोलणे, मूलभूत स्वच्छतेकडे दुर्लक्ष करणे, अचानक भावनिक बदल, अकारण रडणे किंवा राग येणे, अकादमिक कामगिरीत अचानक घसरण,जवळच्या लोकांना त्यांच्या वस्तू देणे, आणि आवडत्या गोष्टींमध्ये रस कमी होणे ही काही महत्त्वाची चिन्हे आहेत.विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्याची काळजी घेण्यासाठी बहुआयामी दृष्टीकोन आवश्यक आहे. शैक्षणिक संस्थांनी व्यावसायिक मानसशास्त्रज्ञ आणि समुपदेशक नियुक्त करावेत जे विद्यार्थ्यांना वैयक्तिक समुपदेशन देऊ शकतील. विद्यार्थ्यांसाठी हेल्पलाइन सुविधा उपलब्ध करून द्यावी ज्यामुळे ते कोणत्याही वेळी मदत मागू शकतील. प्रत्येक शैक्षणिक संस्थेत मानसिक आरोग्य जागरूकता कार्यक्रम आयोजित करावेत. विद्यार्थ्यांना तणाव व्यवस्थापन, भावनात्मक नियंत्रण आणि सकारात्मक विचार करण्याच्या तंत्रांबद्दल शिक्षण द्यावे. शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांशी सहानुभूतीपूर्ण वागणूक ठेवावी. केवळ शैक्षणिक कामगिरीवर भर न देता विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासावर लक्ष केंद्रित करावे. विद्यार्थ्यांना त्यांच्या समस्या मोकळेपणाने सांगता यावेत अशा वातावरणाची निर्मिती करावी. पालकांनीही आपल्या मुलांवरील अवास्तव अपेक्षांचा ताण कमी करावा. मुलांशी नियमित संवाद साधावा आणि त्यांच्या भावना समजून घ्याव्यात. मुलांना त्यांची आवड आणि क्षमता यांच्या आधारे करिअरचा मार्ग निवडण्यास प्रोत्साहित करावे. विद्यार्थ्यांनी आपल्या मानसिक आरोग्याची काळजी घेण्यासाठी काही स्व-सहाय्य उपाय अवलंबावेत. नियमित व्यायाम, योग आणि ध्यान या माध्यमातून तणाव कमी करता येतो. पुरेशी झोप घेणे, संतुलित आहार घेणे आणि सामाजिक माध्यमांचा वापर मर्यादित ठेवणे याकडे लक्ष द्यावे. मित्र आणि कुटुंबीयांशी जवळचे नाते ठेवावे आणि समस्या असताना त्यांच्याशी बोलावे. वेळेचे योग्य नियोजन करून अभ्यास, मनोरंजन आणि विश्रांती यांचा समतोल साधावा.विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्यासाठी शैक्षणिक धोरणांमध्ये काही महत्त्वाचे बदल आवश्यक आहेत. परीक्षा प्रणालीमध्ये सुधारणा करून केवळ गुणांवर नव्हे तर विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासावर भर द्यावा. सतत मूल्यमापन पद्धती अवलंबून विद्यार्थ्यांवरील परीक्षेचा ताण कमी करावा. अभ्यासक्रमात जीवन कौशल्य, भावनात्मक बुद्धिमत्ता आणि मानसिक आरोग्य या विषयांचा समावेश करावा.खेळ, कला, संगीत आणि इतर सहपाठ्यक्रम उपक्रमांना प्रोत्साहन द्यावे जेणेकरून विद्यार्थ्यांचा सर्वांगीण विकास होईल.विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्याच्या संवर्धनात समाज आणि समुदायाची महत्त्वाची भूमिका आहे. मानसिक आरोग्य समस्यांबद्दलचा कलंक दूर करण्यासाठी जागरूकता मोहिमा राबवाव्यात. मानसिक आरोग्य समस्या हा शारीरिक आजारासारखाच आहे आणि त्यावर उपचार शक्य आहेत हे समाजाला पटवून द्यावे. स्थानिक पातळीवर सहाय्य गट तयार करावेत जिथे विद्यार्थी आणि त्यांचे पालक आपले अनुभव सामायिक करू शकतील. सरकारी आणि खाजगी संस्थांनी विद्यार्थ्यांसाठी मोफत किंवा कमी खर्चात मानसिक आरोग्य सेवा उपलब्ध करून द्याव्यात.देशभरात काही शैक्षणिक संस्था आणि संघटनांनी विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्यासाठी यशस्वी उपक्रम राबवले आहेत. सहकारी समुपदेशन कार्यक्रम ज्यात ज्येष्ठ विद्यार्थी कनिष्ठ विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन करतात, मानसिक आरोग्य जागरूकता आठवडे ज्यात विविध उपक्रम आयोजित केले जातात, ऑनलाइन मानसिक आरोग्य प्लॅटफॉर्म जिथे विद्यार्थी गुप्तपणे मदत मागू शकतात, आणि पालकांसाठी मार्गदर्शन कार्यशाळा जिथे त्यांना मुलांच्या मानसिक आरोग्याची काळजी कशी घ्यावी याबद्दल प्रशिक्षण दिले जाते, अशा अनेक उपक्रम फलदायी ठरले आहेत. आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्यासाठी नाविन्यपूर्ण उपाय विकसित केले जाऊ शकतात. मोबाइल अॅप्लिकेशन्स जे तणाव मोजू शकतात आणि योग्य मार्गदर्शन देऊ शकतात, ऑनलाइन थेरपी सत्रे जी विद्यार्थ्यांना घरबसल्या उपलब्ध होतात, कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित चॅटबॉट्स जे विद्यार्थ्यांना प्राथमिक मानसिक आरोग्य सहाय्य देऊ शकतात, आणि व्हर्च्युअल रिअॅलिटी आधारित विश्रांती तंत्रे यांचा वापर करता येऊ शकतो.जेव्हा एखादा विद्यार्थी आत्महत्येच्या संकटात असेल तेव्हा तात्काळ प्रतिसाद देणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. विद्यार्थ्याला एकटे सोडू नये आणि तात्काळ व्यावसायिक मदत घ्यावी. राष्ट्रीय आत्महत्या प्रतिबंध हेल्पलाइनशी संपर्क साधावा. विद्यार्थ्याशी शांतपणे बोलावे आणि त्याच्या भावना ऐकाव्यात. त्याला आशा देणे आणि समस्यांचे निराकरण शक्य आहे हे पटवून देणे महत्त्वाचे आहे. पालकांना तात्काळ माहिती द्यावी आणि त्यांना परिस्थिती हाताळण्यासाठी मार्गदर्शन करावे. विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्याचे संवर्धन हा दीर्घकालीन प्रयत्न आहे ज्यासाठी सर्व भागधारकांची सहभाग आवश्यक आहे. शैक्षणिक संस्थांनी मानसिक आरोग्याला प्राधान्य देणारी संस्कृती निर्माण करावी. प्रत्येक संस्थेत मानसिक आरोग्य धोरण असावे आणि त्याची अंमलबजावणी व्यवस्थित होत असल्याचे सुनिश्चित करावे. शिक्षक आणि कर्मचाऱ्यांना मानसिक आरोग्य प्राथमिक उपचारांचे प्रशिक्षण द्यावे. विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्याचे नियमित सर्वेक्षण करावे आणि त्यानुसार उपाययोजना करावी.सरकारने देखील या दिशेने महत्त्वाच्या पावले उचलली पाहिजेत. शाळा आणि महाविद्यालयांमध्ये मानसिक आरोग्य सेवा अनिवार्य कराव्यात. मानसिक आरोग्य व्यावसायिकांची संख्या वाढवावी आणि त्यांचे प्रशिक्षण सुधारावे. विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्यावर संशोधन करण्यासाठी निधी उपलब्ध करून द्यावा. मीडिया आणि सामाजिक माध्यमांनी जबाबदारीने काम करावे आणि विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्याबद्दल जागरूकता निर्माण करण्यात मदत करावी. विद्यार्थ्यांचे मानसिक आरोग्य हा केवळ वैयक्तिक समस्या नाही तर संपूर्ण समाजाची चिंता आहे. आजचे विद्यार्थी उद्याचे नागरिक आणि नेते आहेत. त्यांचे मानसिक आरोग्य चांगले राहिले तरच ते समाजाला एक उज्ज्वल भविष्य देऊ शकतील. विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्याचे संवर्धन करणे आणि आत्महत्या प्रतिबंध हे आपले सामूहिक उत्तरदायित्व आहे. शिक्षक, पालक, समाज आणि सरकार यांनी एकत्रितपणे प्रयत्न केले तर आपण विद्यार्थ्यांना मानसिकदृष्ट्या सशक्त करू शकतो आणि त्यांना एक आनंदी, यशस्वी जीवन जगण्यास मदत करू शकतो.प्रत्येक विद्यार्थ्याचे जीवन अमूल्य आहे आणि त्याला वाचवणे आपले कर्तव्य आहे. मानसिक आरोग्य समस्यां बद्दल बोलणे,मदत मागणे आणि देणे यात कोणतीही लाज नाही.आता वेळ आली आहे की आपण सर्वांनी एकत्रितपणे विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्याला प्राधान्य द्यावे आणि त्यांना एक आरोग्यपूर्ण, सुरक्षित आणि आनंदी शैक्षणिक वातावरण उपलब्ध करून द्यावे. महत्त्वाची हेल्पलाइन माहिती:
• राष्ट्रीय आत्महत्या प्रतिबंध हेल्पलाइन: 9152987821
• AASRA (मुंबई): 9820466726
• iCall (मुंबई): 9152987821
• Vandrevala Foundation: 1860 2662 345शब्दांकन:- डॉ. कृपाल पी. पवार
(krupalpawar@gmail.com)
९४२०८३०४७४
उपप्राचार्य व IQAC प्रमुख
राजीव गांधी अभियांत्रिकी महाविद्यालय, कर्जुले हर्या, तालुका पारनेर, जिल्हा अहिल्यानगर